Αυτό το μήνα ο Μικρός Αναγνώστης καταπιάνεται με ένα ακόμη πρωτότυπο θέμα: την γραφή στην αρχαία Αίγυπτο, την περίφημη ιερογλυφική! Ta μέλη της Ελληνικής Εταιρείας Μελέτης της Αρχαίας Αιγύπτου μας μυούν στο μυστηριώδη κόσμο των γραφέων της  Αρχαίας Αιγύπτου και μας μαθαίνουν να γράφουμε το όνομά μας στα …ιερογλυφικά!

 
 

 

 

 

 

 

Ποια είναι η καταγωγή της;
Η ιερογλυφική γραφή των αρχαίων Αιγυπτίων προέκυψε ως γραφή χαμιτο-σημιτική.

Το πρώτο συνθετικό (χαμιτική) παραπέμπει στην αφρικανική ήπειρο και μάλιστα
στις πολλαπλές επιρροές από διάφορες γλώσσες που μιλήθηκαν στις γύρω από την Αίγυπτο 
χώρες.

Το δεύτερο συνθετικό (σημιτικός) στρέφει τη ματιά μας στα παράλια της ασιατικής ηπείρου
και ιδιαίτερα στα εδάφη της σημερινής Παλαιστίνης, Ισραήλ και όλη τη ζώνη βόρεια αυτής, μέχρι τη Συρία.

Τι ήταν οι Αιγύπτιοι γραφείς;
Ένας γραφέας στην αρχαία Αίγυπτο ήταν πολύ σημαντικό πρόσωπο. Η Αίγυπτος ήταν ένα πάρα πολύ πλούσιο και τεράστιο σε έκταση βασίλειο. Ήταν λοιπόν απαραίτητο τα πλούτη του βασιλείου αυτού, να μετρούνται και να καταγράφονται, όπως επίσης και οι φόροι που πλήρωναν οι άνθρωποι στο βασιλιά, ανάλογα με αυτά που κέρδιζαν από τη δουλειά τους. Η μέτρηση και η καταγραφή των αγαθών και των φόρων ήταν δουλειά των γραφέων. Και όχι μόνο. Στα δικαστήρια, στις βιβλιοθήκες, στα ιερά, στα θησαυροφυλάκια, στο στρατό και βεβαίως στη διακόσμηση των βασιλικών ή ταφικών μνημείων απασχολούνταν παντού  γραφείς. Σε μία χώρα λοιπόν όπου τα πάντα καταγράφονταν, η δουλειά του γραφέα, αποτελούσε μεγάλη εξασφάλιση και είχε ιδιαίτερο κύρος. Οι γραφείς ήταν καλά πληρωμένοι δημόσιοι υπάλληλοι και πολλοί απ’ αυτούς  βρίσκονταν στην κορυφή της αιγυπτιακής κοινωνίας. Μερικοί τίτλοι πολύ υψηλόβαθμων γραφέων την εποχή που βασίλευε η δυναστεία των φαραώ με το όνομα Ραμσής, ήταν οι εξής: «οι γραφείς των βιβλίων της βασιλικής βιβλιοθήκης», «οι βασιλικοί γραφείς», «ο ανώτατος γραφέας των πινακίων του ανωτάτου δικαστηρίου» και «γραφείς των φόρων».

 

Ο ουσιαστικός λόγος, για τον οποίο οι γραφείς θεωρούνταν τόσο σπουδαία πρόσωπα, ήταν τα ιερογλυφικά, η γραπτή γλώσσα των αρχαίων Αιγυπτίων που απαιτούσε μεγάλη καλλιτεχνική δεξιοτεχνία. Με απλά λόγια ήταν πολύ δύσκολη η εκμάθησή της. Χρειάζονταν πολλά χρόνια σκληρής εξάσκησης για να καταφέρουν οι μελλοντικοί γραφείς να τελειώσουν τη σχολή και να ξεκινήσουν τη σταδιοδρομία τους στις κρατικές υπηρεσίες, στο ιερατείο ή στις καλές τέχνες.

Ένα επάγγελμα με …προοπτικές!!
Όσοι γονείς λοιπόν ήθελαν να εξασφαλίσουν στους γιους τους ένα καλό μέλλον και είχαν την οικονομική δυνατότητα να το κάνουν, τους έστελναν από την ηλικία των πέντε ετών και μετά σε σχολές γραφέων δηλαδή σχολεία για γραφείς. Η εκπαίδευση μπορούσε να διαρκέσει μέχρι και δώδεκα χρόνια. Τα σχολεία αυτά κατά κανόνα αποτελούσαν μέρος των ναών και μπορούσαν όλα τα αγόρια, όλων των κοινωνικών τάξεων να φοιτήσουν σε αυτά. Ωστόσο, επειδή η εκπαίδευση διαρκούσε τόσα χρόνια και φυσικά δεν ήταν δωρεάν και στην Αίγυπτο η παράδοση ήταν ο γιος να ακολουθεί το επάγγελμα του πατέρα του, ξεκινώντας από τον Φαραώ και καταλήγοντας στον πιο ταπεινό εργάτη, τα περισσότερα παιδιά έμεναν αναλφάβητα και η μόνη εκπαίδευση που έπαιρναν ήταν η μαθητεία στο επάγγελμα που ασκούσε ο πατέρας τους.

Σε ό,τι έχει σχέση με τις γυναίκες, υπάρχουν ενδείξεις ότι κάποια κορίτσια είχαν διδαχτεί γραφή και ανάγνωση, για επαγγελματικούς λόγους αλλά και για πνευματική ευχαρίστηση. Υπάρχει μάλιστα και αναφορά σε λογοτεχνικές προσπάθειες γυναικών.


Το σχολείο Ιερογλυφικών
Οι μαθητές των σχολείων συνήθως ήταν εξωτερικοί, δηλαδή ζούσαν με τις οικογένειές τους και πηγαινοέρχονταν καθημερινά στο σχολείο. Το μάθημα ξεκινούσε νωρίς το πρωί και διαρκούσε ως το μεσημέρι. Υπήρχε κι ένα διάλειμμα, στο ενδιάμεσο, για παιχνίδι. Φεύγοντας από το σπίτι ο μικρός μαθητής έπαιρνε μαζί του σε ένα καλαθάκι, λίγο ψωμί και μία στάμνα με ζύθο (μπύρα), που του ετοίμαζε η μητέρα του.

 

Στο πρώτο επίπεδο εκπαίδευσης, το στοιχειώδες, τα παιδιά διδάσκονταν πρώτα να διαβάζουν και να γράφουν. Μάθαιναν απέξω κλασικά κείμενα της αιγυπτιακής λογοτεχνίας όπως ύμνους, διηγήματα, ποιητικές συλλογές κτλ. και οι δάσκαλοι τους υπαγόρευαν ατελείωτες ασκήσεις για εξάσκηση. Η μέθοδος διδασκαλίας βασιζόταν στην απομνημόνευση * και στην αντιγραφή. Για τις ασκήσεις τους οι μαθητές χρησιμοποιούσαν πλακίδια από καλογυαλισμένο ασβεστόλιθο, χαραγμένο με γραμμές ή με τετράγωνα. Επίσης μπορεί να έγραφαν επάνω σε πήλινες ή πέτρινες πλάκες, που λέγονται όστρακα. Αυτά ήταν τα τετράδια των ασκήσεών τους.
Το πρόγραμμα ήταν αυστηρό και η πειθαρχία σκληρή. Οι δάσκαλοι δεν δίσταζαν να δέρνουν τους μαθητές τους και να τους τιμωρούν με περιορισμό κάθε φορά που εκείνοι τεμπέλιαζαν ή δεν προσπαθούσαν αρκετά. Τα λόγια του δασκάλου-γραφέα Αμένμωση στους μαθητές του, είναι χαρακτηριστικά: «Γράφε με το χέρι σου, κουβέντιαζε με πιο σοφούς από εσένα…Γίνεσαι πιο δυνατός με το να εξασκείσαι κάθε μέρα…Μία μέρα μόνο να αμελήσεις, θα τις φας. Το αυτί του νέου είναι στην πλάτη του. Δεν ακούει παρά εκείνον που τον δέρνει.». Ένας άλλος τρόπος για να ενθαρρύνουν, αυτή τη φορά, οι δάσκαλοι τους μαθητές ώστε να αντέξουν τη δύσκολη εκπαίδευση του γραφέα, ήταν με το να τους απαριθμούν τα πλεονεκτήματα του επαγγέλματος : « Δεν υπάρχει γραφέας που να πεινάει…Ο γραφέας εποπτεύει τη δουλειά των άλλων. Δεν πληρώνει φόρους.». Όπως είναι φανερό, το να γίνει κάποιος γραφέας δεν ήταν εύκολη υπόθεση. Για να τα καταφέρει ο Αιγύπτιος μαθητής έπρεπε να ξεπεράσει τη δυσκολία του να μάθει 700 τουλάχιστον διαφορετικούς χαρακτήρες. Έπρεπε να μπορεί επίσης να τους σχεδιάζει με ευχέρεια. Γιατί κάθε γραφέας ήταν παράλληλα σχεδιαστής και ζωγράφος.