Το Νοέμβριου του 1911, έναν ολόκληρο αιώνα πριν, δηλαδή, γεννήθηκε ένας από τους μεγαλύτερους Έλληνες ποιητές.
Η Λίνα Λυχναρά, συγγραφέας παιδικών βιβλίων και μελετήτρια του έργου του, μας μιλά για τον ποιητή Οδυσσέα Ελύτη, και μας εξηγεί γιατί εμείς τα παιδιά μπορούμε να κατανοήσουμε και να απολαύσουμε το έργο του καλύτερα από τον καθένα!

 
 

Highslide JSΌταν μου ζήτησαν να γράψω κάτι για την ιστοσελίδα του «Μικρού Αναγνώστη» με την ευκαιρία των εκατό χρόνων από τη γέννηση του Οδυσσέα   Ελύτη,  ένιωσα μεγάλη χαρά. Θα μοιραζόμουν την αγάπη μου για την ποίηση του Ελύτη μαζί σας! Η χαρά αυτή πήγαζε από την πεποίθηση πως ένωνα κοινούς τρόπους με τους οποίους αισθανόμαστε τον κόσμο! Πιστεύω βαθιά πως εσείς, τα παιδιά,  καταλαβαίνετε την ποίηση γενικά, ειδικά όμως την ποίηση του Ελύτη, πολύ καλύτερα από τους μεγάλους. Γιατί εσείς είστε κοντά στο παιχνίδι και μπορείτε να ξεφεύγετε  εύκολα από τον κόσμο της πραγματικότητας με τη στενή έννοια. Όταν παίζετε στο δωμάτιό σας, γίνεστε πολεμιστές, νεράιδες, βλέπετε  μπροστά σας  βουνά, σπηλιές, θάλασσες. Εμείς οι μεγάλοι μπορούμε να νοιώσουμε αυτή την ελευθερία μόνο στον ύπνο, στα όνειρα. Τότε μπορούμε να κάνουμε τέτοια ταξίδια και να ζούμε σε μαγικούς κόσμους. Όταν ονειρευόμαστε ή όταν διαβάζουμε ποίηση.  Αναφέρθηκα σε τρεις λέξεις, που πιστεύω πως μας βοηθούν να κάνουμε μια περιήγηση στην ποίηση του Ελύτη.

ΠΑΙΧΝΙΔΙ, ΟΝΕΙΡΟ, ΠΟΙΗΣΗ

Ας δούμε πως μπορεί να συνδέονται αυτές οι λέξεις.
Όταν άρχισε να γράφει ο Ελύτης, στην Ελλάδα οι ποιητές  ένιωθαν την ανάγκη να ξεφύγουν από τον συνηθισμένο τρόπο γραφής που τους έδινε την εντύπωση πως έγραφαν τα ίδια και τα ίδια πράγματα. Την ίδια εποχή στον υπόλοιπο κόσμο οι ποιητές είχαν δοκιμάσει νέους, επαναστατικούς τρόπους για να γράφουν τα ποιήματά τους. Πριν αρχίσουν να δημοσιεύονται τα ποιήματα του Ελύτη ένας άλλος ποιητής που πήρε και αυτός το Νόμπελ, είχε γράψει ποιήματα που ξάφνιασαν με την τολμηρή γραφή τους: ο Γιώργος Σεφέρης.
Ο Ελύτης γοητεύτηκε από ένα κίνημα που ήταν ελάχιστα γνωστό εκείνη την εποχή στην Ελλάδα, τον υπερρεαλισμό ή τον σουρεαλισμό, όπως θα τον ακούσετε συχνά.

Ο Ελύτης λάτρεψε τον υπερρεαλισμό. Λάτρεψε την ελευθερία που δίνει στον ποιητή να χειριστεί την γλώσσα όπως αυτός θέλει και να αποκαλύψει ένα μυστικό κόσμο που δε βασίζεται στην περιγραφή της πραγματικότητας, αλλά σε ένα εσωτερικό κόσμο που όλοι κλείνουμε μέσα μας. Ακούω συχνά κάποιους που όταν διαβάζουν ένα ποίημα λένε «δεν καταλαβαίνω.» Μα η ποίηση δεν χρησιμοποιεί την γλώσσα για να μας κάνει να καταλάβουμε,   αλλά για να αισθανθούμε. Ας διαβάσουμε ένα στίχο του Ελύτη.

«΄Ετσι συχνά όταν μιλώ για τον ήλιο μπερδεύεται στη γλώσσα μου  ένα μεγάλο τριαντάφυλλο κατακόκκινο. Αλλά δεν μου είναι βολετό να σωπάσω.»

Τώρα σας παρακαλώ, πέστε μου αν φαντάζεστε ένα  καθηγητή της αστροφυσικής ή της αστρονομίας να μιλάει έτσι!  Ο ποιητής όμως δεν περιγράφει, ούτε μελετάει τον ήλιο αλλά τον αισθάνεται. Και οι αισθήσεις του, τα αισθήματά του, ό,τι γεννιέται από τον ήλιο τον κάνουν να δυσκολεύεται να μιλήσει γι αυτά. Και αυτή την δυσκολία, αυτό το πνίξιμο το εκφράζει με την εικόνα ενός κόκκινου τριαντάφυλλου. Κάτι πολύ όμορφου, κάτι που έχει το κόκκινο χρώμα του ήλιου, κάτι που συμβολικά μας δίνει τον ήλιο.

Η αποστολή όμως του ποιητή  είναι να μιλήσει και δεν μπορεί να ξεφύγει από αυτό, «δεν μου είναι βολετό να σωπάσω» λέει, και συνεχίζει να παλεύει με τις λέξεις. Highslide JS

Ας δούμε έναν άλλο στίχο του Ελύτη.

«Κάτω στης μαργαρίτας το αλωνάκι

 Στήσαν τρελό χορό τα μελισσόπουλα.»

Εδώ έχουμε μια εικόνα που όλοι μας ξέρουμε. Μέλισσες που στριφογυρίζουν πάνω από ένα λουλούδι. Μια εικόνα κοινή σε όσους έχουν γνωρίσει το μεσογειακό τοπίο. Έχουμε όμως μια σειρά από «μεταφορές» μια λειτουργία πάνω στη γλώσσα που είναι η ουσία της ποίησης. Το κεντρικό μέρος του λουλουδιού που είναι κίτρινο και στρογγυλό ο ποιητής το λέει αλωνάκι κι έτσι «μεταφέρει» την εικόνα του  λουλουδιού σε έναν άλλο χώρο, προετοιμάζοντας  την επόμενη εικόνα που είναι τα μελισσόπουλα που στήνουν χορό. Και εδώ έχουν γίνει  μια σειρά από «αλλοιώσεις». Τα μελισσόπουλα προσωποποιούνται αφού οι άνθρωποι είναι αυτοί που στήνουν  χορό . Επιλέγοντας τη λέξη μελισσόπουλα αντί μέλισσες μας θυμίζει το παιδικό τραγούδι «περνά, περνά η μέλισσα, με τα μελισσόπουλα και με τα παιδόπουλα.»  Έτσι μια εικόνα που όλοι μας έχουμε δει και που μπορεί να μας είναι αδιάφορη, γίνεται η αποκάλυψη μιας νέας  πραγματικότητας, μας δίνει ένα ξάφνιασμα και μια συγκίνηση, μας επιστρέφει στην παιδική αθωότητα και μας κάνει να νιώθουμε πως την βλέπουμε για πρώτη φορά.

Ο Ελύτης έγραψε ποιήματα γεμάτα φως, ήλιο, θάλασσα, χαρά της ζωής, την πρώτη περίοδο της ποίησης του. Δικαιολογημένα τον ονόμασαν «ποιητή του Αιγαίου». Μεσολάβησε όμως η εποχή του Β! Παγκοσμίου Πολέμου και ο Ελληνικός Εμφύλιος. Όπως οι περισσότεροι λογοτέχνες έτσι και ο Ελύτης επηρεάσθηκε από τη φρίκη αυτής της εποχής. Καινούργια θέματα μπήκαν στην ποίησή του: ο θάνατος του αθώου, η αδικία, η δοκιμασία της χώρας του, η ιστορία. Στην μεγάλη  του σύνθεση το «ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ» καταγράφει την μακριά ιστορική πορεία της χώρας μας αλλά και την δύναμη του λόγου του Ποιητή που μπορεί να παλέψει με το Κακό και να ξαναφέρει τη χαμένη ισορροπία.

Έγραψε πάρα πολλά ποιήματα και κατάφερε να αποτυπώσει στο έργο του αυτό που  δύσκολα λέγεται με λέξεις και που δεν έχουμε άλλο τρόπο να το εκφράσουμε  και να το γνωρίσουμε παρά μόνο μέσα  από τον ποιητικό  λόγο. Πολλά ποιήματα του μελοποιήθηκαν από μεγάλους μουσικούς, αλλά και ο ίδιος έγραψε  έργα με σκοπό να γίνουν τραγούδια όπως τα «Ρω του έρωτα», τον «Ήλιο τον Ηλιάτορα» και άλλα.

Η ποδηλάτισσα (Μουσική: Μιχάλης Τρανουδάκης)

Το τρελοβάπορο (Μουσική: Δημήτρης Λάγιος)

Highslide JSΜια εξ ίσου δημιουργική δραστηριότητά του υπήρξε το κολάζ. Ήταν μία τεχνική που χρησιμοποίησαν πολύ οι υπερρεαλιστές για να φτιάχνουν πίνακες που αποκάλυπταν την ελευθερία της φαντασίας. Κολλούσαν πάνω σε χαρτί κομμάτια από φωτογραφίες,  πολύ μικρά αντικείμενα, ακόμα και  κουρελάκια από ύφασμα και έκαναν ένα πίνακα.
Ο Ελύτης στα κολάζ του χρησιμοποίησε φωτογραφίες. Στα έργα του  έχουμε τοπία και συνθέσεις πολύ συγγενικές με τα θέματα  που κυριαρχούν στη ποίησή  του. Έτσι χωρίς να είναι ζωγράφος δημιούργησε εικόνες που αναπαράγουν τα «θαύματα» της ποίησής του. Στεριές που αιωρούνται καταλύοντας τους νόμους της βαρύτητας, θάλασσες που ανατρέπουν την φυσική διάταξη του γεωγραφικού χώρου «προς όφελος του ονείρου» μετατοπιζόμενες στον ουράνιο θόλο, προσφέροντας τοπία ίδια με τους στίχους του όταν μιλάει για τα «φύκια του ουρανού» κι ανάμεσα εικόνες αγγέλων, κοριτσιών, αγαλμάτων, μυστικές παρουσίες ανάμεσα στη γη και τον ουρανό. 

Βλέπετε λοιπόν πόσο κοντά είναι η ΠΟΙΗΣΗ και το ΟΝΕΙΡΟ, όσο για το ΠΑΙΧΝΙΔΙ, ο ίδιος ο ποιητής δήλωσε πως είναι μια από τις πιο σοβαρές δραστηριότητες του ανθρώπου.


Δες εδώ το παλιότερο αφιέρωμα του Μικρού Αναγνώστη στην ποίηση σε επιμέλεια του ποιητή Στρατή Πασχάλη.